AI w szkole: narzędzie dla ludzkiej inteligencji, nie jej zamiennik

Sztuczna inteligencja powinna wspierać myślenie krytyczne uczniów, a nie je zastępować — to główny postulat francuskich ekspertów i nauczycieli, którzy apelują o radykalną zmianę podejścia systemu edukacji do nowych technologii.

Dlaczego AI w szkołach budzi obawy?

Francuzi są sceptyczni wobec roli sztucznej inteligencji w edukacji. Aż 66 procent Francuzów ocenia, że sztuczna inteligencja będzie miała negatywny wpływ na naukę w szkole. Obawy te nie są bezpodstawne — zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę skalę, w jakiej uczniowie już korzystają z tych narzędzi.

Dane pokazują dramatyczną rzeczywistość: już w 2024 roku 90 procent uczniów pierwszej klasy liceum we Francji deklarowało, że korzysta ze sztucznej inteligencji przy odrabianiu prac domowych. To oznacza, że AI nie jest przyszłością edukacji — jest jej teraźniejszością. Jednak szkoła nie jest na to przygotowana.

Joachim Le Floch-Imad i Baptiste Detombe, francuscy eseiści i eksperci od edukacji, zwracają uwagę na paradoks: podczas gdy ministerstwo edukacji we Francji planuje wprowadzić od września 2027 roku godzinę zajęć tygodniowo poświęconą sztucznej inteligencji w pierwszych klasach liceum, nauczyciele czują się bezradni wobec tej technologii. Mniej niż jeden na pięciu nauczycieli we Francji regularnie korzysta z AI w swojej pracy — co plasuje Francję wśród krajów OECD, w których nauczyciele czują się najbardziej zagubieni wobec nowych narzędzi.

Edukacja jako fundament dla AI

Kluczowy argument ekspertów brzmi: użyteczność sztucznej inteligencji zależy od poziomu wykształcenia narodu. Innymi słowy — im lepiej wykształceni ludzie, tym lepiej potrafią wykorzystać potencjał AI.

„Korzystanie ze sztucznej inteligencji wymaga umiejętności dobrego sformułowania zapytania, a tym samym dobrej znajomości słów, ich znaczenia i ich ograniczeń” — podkreślają Le Floch-Imad i Detombe. To nie jest banalna obserwacja. Oznacza ona, że aby uczeń mógł efektywnie pracować z chatbotami czy generatorami tekstu, musi najpierw opanować podstawowe umiejętności językowe, logiczne i analityczne.

Równie ważne jest to, co nauczyciele nazywają „oceną wyników”. Otrzymanie odpowiedzi od AI to jedno — zrozumienie, czy ta odpowiedź jest prawidłowa, sensowna i wiarygodna, to drugie. Wymaga to „zdolności logicznego i spójnego myślenia”, czyli dokładnie tego, co tradycyjna edukacja powinna rozwijać.

To prowadzi do wniosku, że podważanie wartości kultury klasycznej, literatury i nauk ścisłych w dobie AI byłoby błędem. Wręcz przeciwnie — te dziedziny stają się jeszcze ważniejsze, bo stanowią fundament do krytycznego myślenia niezbędnego do pracy z nowymi technologiami.

Jak AI może wspierać naukę — praktyczne zastosowania

Eksperci nie negują potencjału sztucznej inteligencji w edukacji. Wręcz przeciwnie — wskazują konkretne obszary, gdzie AI może być cenna:

Spersonalizowane wsparcie w nauce. AI może zapewnić indywidualizowane materiały, dostosowane do tempa i stylu uczenia się każdego ucznia. To szczególnie ważne w klasach, gdzie różnice między uczniami są bardzo duże.

Wyspecjalizowane narzędzia dydaktyczne. Chatboty z odpowiednimi ograniczeniami wiekowymi, generatory ćwiczeń czy materiały dydaktyczne mogą zwiększyć skuteczność nauki. Takie narzędzia mogą też częściowo wyrównywać nierówności wynikające z sytuacji rodzinnej uczniów.

Wsparcie dla nauczycieli. Zamiast konkurować z nauczycielami, AI może im pomagać — na przykład w przygotowaniu materiałów, analizie postępów uczniów czy wskazaniu obszarów wymagających dodatkowej pracy.

Jednak wszystkie te zastosowania mają jedno wspólne założenie: AI to narzędzie wspierające, a nie zastępujące tradycyjne nauczanie.

Zmiana sposobu oceniania — priorytet nr 1

Jeśli AI ma być narzędziem dla ludzkiej inteligencji, a nie jej substytutem, system oceniania musi się zmienić. Obecnie większość szkół ocenia głównie wynik — czy odpowiedź jest prawidłowa. W dobie AI to podejście jest niewystarczające.

Eksperci proponują przesunięcie akcentu na:

• Zrozumienie — czy uczeń rozumie, co robi, czy tylko kopiuje?
• Tok rozumowania — jak uczeń doszedł do odpowiedzi?
• Zdolność wyjaśnienia — czy potrafi wytłumaczyć swoją metodę?

Praktycznie oznacza to więcej prac pisemnych wykonywanych podczas lekcji (gdzie AI nie ma dostępu), więcej wypowiedzi ustnych i mniej zadań domowych, które mogą być wykonane przez chatbota.

To wymaga przywrócenia „wymagającej szkoły”, w której „pragnienie przekazywania wiedzy, uczenia się i rozumienia odzyskałoby centralne miejsce”.

Szkolenie nauczycieli — pilna potrzeba

Bez przygotowanych nauczycieli żadna reforma nie będzie skuteczna. Obecnie nauczyciele we Francji czują się bezradni wobec AI — i to nie dlatego, że są mniej inteligentni niż ich uczniowie, ale dlatego, że nie mieli okazji się jej nauczyć.

Priorytetem jest zatem:

1. Szkolenie w obsłudze AI — nauczyciele muszą wiedzieć, jak działają te narzędzia, jakie mają możliwości i ograniczenia.
2. Pogłębianie wiedzy z nauczanych przedmiotów — paradoksalnie, w dobie AI nauczyciele muszą być BARDZIEJ ekspertami w swoich dziedzinach, aby móc ocenić jakość odpowiedzi generowanych przez AI.

Bez tego „autorytet pedagogiczny może stopniowo słabnąć w obliczu coraz lepszych narzędzi, których upowszechnienie wśród uczniów sprawi, że nauczyciele będą musieli rywalizować z technologią”. A to byłoby katastrofą dla edukacji.

Co to oznacza dla polskich szkół?

Polska znajduje się w podobnej sytuacji co Francja — uczniowie już korzystają z AI, ale system edukacji nie ma jasnej strategii. Wdrażanie godziny zajęć o AI (jak planuje Francja) to dopiero początek. Kluczowe jest to, aby:

• Nauczyciele otrzymali szkolenia nie tylko z obsługi narzędzi, ale także z pedagogiki cyfrowej
• Systemy oceniania zostały zmienione, aby premiować myślenie krytyczne, a nie tylko wyniki
• Tradycyjne przedmioty (literatura, matematyka, nauki ścisłe) pozostały w centrum programu nauczania
• Uczniowie nauczyli się rozumnego, krytycznego korzystania z AI — zamiast być przez nią pasywnie zastępowani

Polska edukacja stoi przed wyborem: czy AI będzie narzędziem służącym rozwojowi myślenia uczniów, czy będzie intelektualną protezą, która osłabi krytyczne myślenie i pogłębi nierówności między uczniami?